O'qish va imtihonlar · 7 daqiqa o'qish
Savol yechish qayta o'qishdan nega samaraliroq
Qayta o'qish samarali tuyuladi, lekin tibbiy testlarni yechish ko'proq natija beradi. Tibbiy ta'limdagi dalillar, savoldan foyda olish usullari va adaptiv test kuchsiz mavzularni qanday topishi.
- Chop etilgan
Mundarija
Imtihon arafasi. Siz ginekologiya bobini uchinchi marta o'qiyapsiz va har bir sahifa tanish ko'rinadi. Ertasi kuni testda savol ham tanish, lekin to'g'ri javob esga kelmaydi. Ko'pchilik tibbiy testlarni faqat bilimni tekshirish vositasi deb biladi. Aslida savol yechishning o'zi o'rgatadi va qayta o'qishdan ko'ra mustahkamroq o'rgatadi.
Bu maqolada qayta o'qish nega aldamchi ishonch berishini va tibbiy ta'limdagi dalillarni ko'rib chiqamiz. Keyin har bir savoldan ko'proq foyda olish usullari va adaptiv test kuchsiz mavzularni qanday topishi haqida gaplashamiz. Oxirida kuniga 10 ta savolga asoslangan oddiy tartib bor.
Nega qayta o'qish yoqimli, lekin kam foyda beradi
Matnni ikkinchi marta o'qiganingizda u tezroq va osonroq o'qiladi. Miya bu yengillikni "bilaman" deb talqin qiladi. Karpicke, Butler va Roediger 177 nafar talabadan qanday o'qishini so'raganda, ko'pchilik konspekt yoki darslikni qayta-qayta o'qishini, o'zini test bilan tekshiradiganlar esa oz ekanini aniqlagan. Mualliflar fikricha, buning sababi o'qish paytida paydo bo'ladigan aldamchi ishonch, ya'ni kompetentlik illyuziyasi (illusion of competence) [1].
Klassik tajribada talabalar matnni o'qib chiqqan, so'ng uni yana o'qigan yoki yodda qolganini yozib bergan, ya'ni test topshirgan. Qayta o'qiganlar 5 daqiqadan keyingi testda yaxshiroq natija ko'rsatgan. Ammo 2 kun va 1 haftadan keyin test topshirganlar ancha ko'p eslab qolgan [2]. Bu hodisa test effekti (testing effect) deb ataladi: test bilimni faqat tekshirmaydi, balki keyinchalik eslab qolishni ham kuchaytiradi [2][4]. Javobni xotiradan chaqirib olib o'rganish esa xotiradan chaqirib olish mashqi (retrieval practice) deyiladi [1].
Imtihon oldidan bir kechada yodlash samarali tuyulishining sababi ham shu: qayta o'qish faqat darhol o'tkazilgan testda yutadi, 2 kundan keyinoq esa test topshirganlar oldinga chiqadi. Ikkinchi tajribada matnni to'rt marta o'qigan talabalar bir haftadan keyin hammadan ko'p eslab qolishini kutgan, natija esa aksincha bo'lgan [2].
O'rganish usullari bo'yicha yirik sharhda qayta o'qish va matnni belgilab chiqish "past foydali" usullar qatoriga kirgan. Test orqali mashq qilish esa vaqtga taqsimlangan mashq (distributed practice) bilan birga eng yuqori, "yuqori foydali" bahosini olgan. Mualliflarning tavsiyasi aniq: qayta o'qish o'rniga o'zingizni tekshiring [3]. Bu o'qishdan voz kechish degani emas. Mavzuni birinchi marta tushunish uchun o'qish kerak, faqat ikkinchi va uchinchi o'qishni savolga almashtirish foydali.
Unutish egri chizig'i va interval takrorlash haqida alohida maqolamiz bor. Bu yerda savolning o'ziga to'xtalamiz: u nima uchun ishlaydi va undan qanday foydalanish kerak.
Tibbiy ta'limda dalillar nima deydi
Test effekti faqat psixologiya laboratoriyasidagi hodisa emas. Larsen va hamkasblari 2008-yilgi sharhida tibbiy ta'lim uchun uchta xulosa chiqargan: testlar tez-tez va vaqt oralig'i bilan berilishi kerak; javobni xotiradan chaqirib olishni talab qiladigan savollar variantni tanib olishga asoslangan savollardan kuchliroq; testdan o'rganishda fikr-mulohaza (feedback) hal qiluvchi ahamiyatga ega [4].
Keyin xuddi shu guruh buni ordinatorlarda (rezidentlarda) sinab ko'rgan [5]. Pediatriya va shoshilinch tibbiyot ordinatorlari ikki mavzu bo'yicha dars olgan: epileptik status va miasteniya. Har bir ordinator bir mavzu bo'yicha qisqa javobli test topshirgan va javoblar bo'yicha fikr-mulohaza olgan. Ikkinchi mavzu bo'yicha esa xuddi shu ma'lumotdan iborat varaqni o'qigan. Bu darsdan so'ng darhol va yana ikki marta, taxminan 2 hafta oraliq bilan takrorlangan. Taxminan 6 oydan keyingi yakuniy testda test qilingan mavzu bo'yicha o'rtacha natija 39 %, o'qib chiqilgan mavzu bo'yicha 26 % bo'lgan.
Sog'liqni saqlash sohasidagi ta'lim bo'yicha tizimli sharh (BEME Guide No. 48) 19 ta nazoratli tadqiqotni o'rgangan [6]. Ularda qisqa javobli va ko'p tanlovli savollar, simulyatsiya va standartlashtirilgan bemorlar ishlatilgan.
| O'lchangan natija | Test foydasiga chiqqan natijalar |
|---|---|
| Darhol o'zlashtirish | 6 tadan 5 tasi |
| Uzoq muddat eslab qolish | 23 tadan 21 tasi |
| Bilimni yangi vaziyatda qo'llash | 7 tadan 7 tasi |
Mualliflar xulosasiga ko'ra, test orqali o'rganish nafaqat imtihon bilimini, balki klinik qo'llashni ham yaxshilaydi [6].
Tibbiy testlardan qanday qilib ko'proq foyda olish mumkin
Ko'p tanlovli savolning bitta xavfi bor: noto'g'ri variantlar (distraktorlar) ham xotirada qolishi mumkin. Butler va Roediger tajribasida test darhol yoki kechiktirib berilgan fikr-mulohaza bilan o'tkazilganda, keyingi testda to'g'ri javoblar ko'paygan va noto'g'ri variantlarning takrorlanishi kamaygan [7]. Shuning uchun quyidagi tartib foydali:
- Avval variantlarsiz javob bering. Shartni va savolni o'qing, variantlarni yopib, javobni o'zingiz ayting. Shunda tanib olish xotiradan chaqirib olishga aylanadi [4].
- Keyin variantni tanlang. Ishonchingiz komil bo'lmasa ham tanlang: taxminingiz qayerda adashganini izoh ko'rsatadi.
- Izohni har doim o'qing, hatto to'g'ri topgan bo'lsangiz ham. Tasodifan topilgan javob hali bilim emas [7].
- Har bir noto'g'ri variantga bitta gap yozing: u qaysi holatda to'g'ri javob bo'lardi?
- Xatolarni keyinroq qaytaring. Bir martalik test emas, vaqt oralig'i bilan takrorlangan test eng kuchli ta'sir beradi [4].
- Mavzularni aralashtiring. Sharhda aralash mashq "o'rtacha foydali" deb baholangan [3]. Klinikada ham bemor qaysi bobdan ekanini aytmaydi.
Ko'p savollar klinik vinyetka, ya'ni bemor holatining qisqa tavsifi bilan boshlanadi. Vinyetkadagi belgilardan farazga qanday o'tish haqida klinik fikrlash maqolasida yozganmiz.
Adaptiv test qanday ishlaydi: Elo reytingi
Hammaga bir xil savollar to'plami kuchli talaba uchun zerikarli, boshlovchi uchun esa juda qiyin. Buni hal qilish usullaridan biri shaxmatdan olingan Elo reytingi: har bir javob talaba va savol o'rtasidagi "o'yin" deb qaraladi, natijaga qarab talabaning darajasi va savolning qiyinligi baholanadi. Pelánek bu usulni oddiy, barqaror va samarali deb baholagan [8].
MedIQ'dagi adaptiv sessiya shu tamoyilga qurilgan. Bu sun'iy intellekt emas, aniq qoidalarga asoslangan model:
- har bir mavzu bo'yicha alohida reytingingiz bor, yangi mavzu 1000 dan boshlanadi;
- savol reytingi o'zgarmaydi va qiyinligiga bog'liq: "Oson" 900 dan "Ekspert" 1300 gacha; har bir javobdan keyin faqat sizning mavzu reytingingiz o'zgaradi;
- tizim to'g'ri javob ehtimoli taxminan 65 % bo'lgan savolni tanlaydi: o'rganish uchun yetarlicha qiyin, lekin ruhni tushirmaydigan darajada;
- sessiya asosan kuchsiz va kam mashq qilingan mavzulardan tuziladi, savollarning taxminan 15 % i esa tasodifiy mavzulardan olinadi.
65 % ilmiy me'yor emas, balki MedIQ jamoasining tanlovi. Masalan, Pelánek tasvirlagan geografiya mashqi tizimida maqsadli to'g'ri javob ulushi sozlanadi, misol sifatida 75 % keltirilgan [8].
Misol: yangi mavzudagi birinchi savol
Siz "Kontratsepsiya" mavzusini endi boshladingiz, reytingingiz 1000 (o'zlashtirish 50 %). 65 % ga eng yaqin ehtimol "Oson" savolda, taxminan 64 %. Shuning uchun birinchi savol odatda oson bo'ladi.
- To'g'ri javob bersangiz, reyting taxminan 17 ballga oshadi, o'zlashtirish 50 % dan 53 % ga ko'tariladi.
- Xato qilsangiz, reyting taxminan 31 ballga tushadi, o'zlashtirish 45 % ga pasayadi.
Oson savoldagi xato reytingni ko'proq tushiradi, murakkabroq savolga to'g'ri javob esa ko'proq ko'taradi: reyting 1000 bo'lganda "Murakkab" savolga to'g'ri javob taxminan 31 ball beradi. Mavzudagi dastlabki 10 ta javobdan keyin o'zgarishlar kichrayadi va reyting barqarorlashadi. O'zlashtirish 80 % ga yetganda mavzu "O'zlashtirilgan" deb belgilanadi.
Kuniga 10 ta savol: oddiy kundalik tartib
Bepul tarifda kuniga 10 ta savol bor. Ular adaptiv sessiya, mavzu bo'yicha mashq va takrorlash uchun umumiy. Bu bitta qisqa sessiya, lekin har kuni bajarilsa, foydasi yig'ilib boradi:
- Ertalab: bitta adaptiv sessiya. Har bir javobdan keyin izohni o'qing.
- Sessiya oxirida: "Mavzular kesimida" bo'limiga qarang va reytingi tushgan mavzuni yozib qo'ying.
- Kun davomida: xato qilgan savollaringiz bo'yicha bittadan gap yozing: nimani chalkashtirdim?
- Kechqurun: bobni qayta o'qimang. Daftarni yoping va bugungi xatolarni yoddan aytib bering.
- Ertasi kuni: avval muddati kelgan kartochkalarni takrorlang. Qolgan savollarni yozib qo'ygan mavzungiz bo'yicha "Mavzu bo'yicha mashq" rejimida yeching. Hammasi o'sha 10 ta savolga kiradi.
Darsni tugatgach, "O'zingizni tekshiring" testi (5 ta savol) ham bor. U kunlik 10 ta savolga kirmaydi.
MedIQ'da qanday mashq qilish mumkin
"Testlar va takrorlash" bo'limida 1 300 dan ortiq test savoli, 18 ta yo'nalish va 130 dan ortiq mavzu bor. Har bir savolda izoh bor, ko'pchiligida manbalar ko'rsatilgan. Modul haqida umumiy ma'lumot imkoniyatlar sahifasida berilgan.
Savollar birma-bir beriladi, mavzu va qiyinlik belgisi ko'rinib turadi. Javobni tanlab, "Javobni tekshirish" tugmasini bosasiz. Shundan so'ng natija va "Izoh" chiqadi, ko'pchilik savollarda "Manbalar", mavzuga oid dars bo'lsa "Batafsil" havolasi ham bor. Reyting va mavzuni o'zlashtirish qanday o'zgargani ham ko'rsatiladi. Xato javob avtomatik ravishda takrorlash kolodasiga tushadi.
PRO'da "Mavzular bo'yicha o'zlashtirish" xaritasi va "Kuchsiz mavzular" ro'yxati ochiladi. Bepul tarifda ham tizim kuchsiz mavzularni tanlaydi va qiyinlikni moslaydi, faqat bu tahlil ko'rinishlari PRO'da.
Manbalar
- 1.Karpicke JD, Butler AC, Roediger HL. Metacognitive strategies in student learning: do students practise retrieval when they study on their own? Memory. 2009;17(4):471–479. doi.org/10.1080/09658210802647009
- 2.Roediger HL, Karpicke JD. Test-enhanced learning: taking memory tests improves long-term retention. Psychol Sci. 2006;17(3):249–255. doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01693.x
- 3.Dunlosky J, Rawson KA, Marsh EJ, Nathan MJ, Willingham DT. Improving students' learning with effective learning techniques: promising directions from cognitive and educational psychology. Psychol Sci Public Interest. 2013;14(1):4–58. doi.org/10.1177/1529100612453266
- 4.Larsen DP, Butler AC, Roediger HL. Test-enhanced learning in medical education. Med Educ. 2008;42(10):959–966. doi.org/10.1111/j.1365-2923.2008.03124.x
- 5.Larsen DP, Butler AC, Roediger HL. Repeated testing improves long-term retention relative to repeated study: a randomised controlled trial. Med Educ. 2009;43(12):1174–1181. doi.org/10.1111/j.1365-2923.2009.03518.x
- 6.Green ML, Moeller JJ, Spak JM. Test-enhanced learning in health professions education: a systematic review: BEME Guide No. 48. Med Teach. 2018;40(4):337–350. doi.org/10.1080/0142159X.2018.1430354
- 7.Butler AC, Roediger HL. Feedback enhances the positive effects and reduces the negative effects of multiple-choice testing. Mem Cognit. 2008;36(3):604–616. doi.org/10.3758/MC.36.3.604
- 8.Pelánek R. Applications of the Elo rating system in adaptive educational systems. Comput Educ. 2016;98:169–179. doi.org/10.1016/j.compedu.2016.03.017
Teglar
- test effekti
- tibbiy testlar
- o'rganish usullari
- adaptiv test
- xotiradan chaqirib olish
- imtihonga tayyorgarlik
Muallif haqida
MedIQ tahririyati
Tibbiy ta'lim bo'yicha tahririyat jamoasi
MedIQ tahririyati — platformaning o'quv mazmunini tayyorlaydigan shifokorlar va tibbiy ta'lim mutaxassislari jamoasi. Maqolalar amaldagi klinik tavsiyalar (JSST, FIGO, ACOG, RCOG, NICE, ESHRE) va retsenziyalangan tadqiqotlarga asoslanadi; manbalar har bir maqola oxirida keltiriladi.
